Pytanie, na które prawo autorskie nie ma jeszcze pewnej odpowiedzi

Coraz więcej firm generuje treści (teksty, grafiki, muzykę, wideo) przy pomocy narzędzi AI i zadaje sobie pytanie: czy taka treść w ogóle podlega ochronie prawnoautorskiej? Odpowiedź, mimo pozornej prostoty pytania, nie jest dziś jednoznaczna i różni się w zależności od tego, ile twórczego wkładu człowieka znalazło się w powstałym materiale.

Wymóg twórczego wkładu człowieka

Europejskie prawo autorskie opiera ochronę na pojęciu “własnej twórczości intelektualnej” autora: żeby dany rezultat mógł być utworem chronionym prawem autorskim, musi odzwierciedlać osobiste, twórcze wybory człowieka, nie być wyłącznie efektem mechanicznego, w pełni zautomatyzowanego procesu. To pojęcie zostało wypracowane w orzecznictwie na długo przed pojawieniem się generatywnej AI, ale to właśnie ono dziś decyduje o odpowiedzi na pytanie o ochronę treści generowanych przez AI.

W praktyce oznacza to rozróżnienie, które bywa trudne do jednoznacznego zastosowania:

  • treść w pełni wygenerowana przez AI, bez istotnego twórczego wkładu człowieka (na przykład wynik prostego, jednozdaniowego polecenia), budzi poważne wątpliwości co do tego, czy w ogóle podlega ochronie prawnoautorskiej,
  • treść, w której człowiek wniósł realny twórczy wkład (staranny dobór, edycja, kompozycja, znacząca modyfikacja wyniku AI, połączenie z własną pracą twórczą), ma większe szanse na uznanie za utwór chroniony, choć granica bywa nieostra.

To obszar, w którym prawo wciąż nadgania praktykę. Orzecznictwo sądów w różnych krajach Unii Europejskiej dopiero kształtuje szczegółowe kryteria oceny, ile i jakiego rodzaju wkładu człowieka wystarcza do uznania ochrony. Traktuj to jako opis kierunku, nie zamkniętą, ostateczną odpowiedź.

Dlaczego to ma znaczenie praktyczne dla firm

Dla firmy, która na przykład generuje grafiki reklamowe czy teksty marketingowe przy pomocy AI, niepewność co do ochrony prawnoautorskiej ma konkretne konsekwencje: jeśli treść nie podlega ochronie, konkurencja może teoretycznie swobodnie ją kopiować bez naruszenia prawa autorskiego firmy, która ją “stworzyła” (a właściwie wygenerowała). To inny problem niż obowiązek oznaczania treści syntetycznych z AI Act, choć obydwa dotyczą tych samych materiałów. Oznaczanie treści z AI Act ma na celu przejrzystość wobec odbiorcy, nie rozstrzyga kwestii własności intelektualnej. Praktyczny przewodnik po samym obowiązku oznaczania znajdziesz w artykule Jak oznaczać treści generowane przez AI.

Drugi wątek: dane, na których trenowano model

Osobnym, choć powiązanym zagadnieniem jest to, skąd model AI wziął dane, na których się nauczył generować treści. Modele generatywne są trenowane na ogromnych zbiorach danych, często obejmujących materiały chronione prawem autorskim, pobrane z internetu. Tu kluczową rolę odgrywa mechanizm znany jako wyjątek text-and-data-mining (eksploracji tekstów i danych), wprowadzony unijną dyrektywą o prawie autorskim na jednolitym rynku cyfrowym.

Wyjątek ten pozwala, pod pewnymi warunkami, na automatyczną analizę (eksplorację) tekstów i danych, w tym chronionych prawem autorskim, bez konieczności uzyskania zgody każdego uprawnionego z osobna. Kluczowy jest jednak mechanizm zastrzeżenia praw: twórcy i wydawcy mogą wyraźnie zastrzec, że nie wyrażają zgody na wykorzystanie ich treści do takiej eksploracji (w praktyce często przez odpowiedni zapis techniczny na swojej stronie internetowej). Jeśli takie zastrzeżenie zostało dokonane, korzystanie z wyjątku text-and-data-mining wobec tych materiałów nie jest już dozwolone.

Obowiązek transparentności treningu z AI Act

AI Act wprowadza dla dostawców modeli AI ogólnego przeznaczenia (GPAI) dodatkowy obowiązek, który wprost łączy się z tematem prawa autorskiego: obowiązek posiadania polityki zgodności z unijnym prawem autorskim, w tym mechanizmem identyfikowania i respektowania zastrzeżeń praw dokonanych na podstawie wspomnianego wyżej wyjątku text-and-data-mining. Dodatkowo dostawcy takich modeli muszą udostępniać wystarczająco szczegółowe podsumowanie treści wykorzystanych do treningu modelu, w formacie określonym przez odpowiednie organy Unii Europejskiej.

To ważne novum: po raz pierwszy prawo unijne wymaga od dostawców dużych modeli AI choćby częściowej przejrzystości co do pochodzenia danych treningowych, co ma ułatwić twórcom i wydawcom weryfikację, czy ich treści zostały wykorzystane. Pełne omówienie obowiązków dostawców modeli ogólnego przeznaczenia opisuje artykuł GPAI, czyli modele ogólnego przeznaczenia.

Trzy warstwy problemu, jedna tabela

Warstwa problemu Główne pytanie Główna podstawa prawna
Ochrona wyniku Czy treść wygenerowana przez AI podlega prawu autorskiemu? Ogólne zasady prawa autorskiego (wymóg twórczości)
Dane treningowe Czy model mógł legalnie wykorzystać dane chronione prawem autorskim do treningu? Wyjątek text-and-data-mining z dyrektywy o prawie autorskim na jednolitym rynku cyfrowym
Przejrzystość treningu Czy dostawca modelu ujawnia, na czym trenował? Obowiązek transparentności z AI Act dla dostawców GPAI

Praktyczna rekomendacja dla firm

Do czasu ustabilizowania się orzecznictwa w tym obszarze, firmom generującym treści przez AI opłaca się dwutorowe podejście: po pierwsze, wnosić realny, udokumentowany twórczy wkład w materiały generowane przez AI (dobór, edycję, kompozycję), co zwiększa szansę na ochronę prawnoautorską; po drugie, traktować obowiązek oznaczania treści syntetycznych z AI Act jako odrębny, niezależny wymóg, który trzeba spełnić niezależnie od statusu prawnoautorskiego danej treści.

Najczęściej zadawane pytania

Czy grafika wygenerowana przez AI na podstawie prostego polecenia jest chroniona prawem autorskim?

To budzi poważne wątpliwości prawne. Im mniej twórczego wkładu człowieka w powstały materiał, tym mniejsze szanse na uznanie go za utwór chroniony prawem autorskim w rozumieniu obecnie obowiązujących zasad.

Czy mogę bezpiecznie edytować i publikować grafiki wygenerowane przez cudzy model AI?

To zależy od warunków licencyjnych narzędzia, z którego korzystasz, nie tylko od ogólnych zasad prawa autorskiego. Warto sprawdzić regulamin konkretnego narzędzia AI, bo to on często określa, na jakich zasadach można komercyjnie wykorzystywać wygenerowane materiały.

Czy obowiązek oznaczania treści AI z art. 50 dotyczy tylko treści chronionych prawem autorskim?

Nie. Obowiązek oznaczania treści syntetycznych z AI Act nie zależy od statusu prawnoautorskiego danej treści. Dotyczy treści generowanych lub przetworzonych przez AI jako takich, niezależnie od tego, czy podlegają ochronie prawnoautorskiej.

Czy to jest porada prawna?

Nie. Ten artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny, dotyczący obszaru prawa wciąż kształtowanego przez orzecznictwo. Ocenę konkretnej sytuacji powinien przeprowadzić radca prawny specjalizujący się w prawie autorskim.